Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady - GMO

GMO - szanse i zagrożenia

16.04.2010.

Czym właściwie jest GMO (od ang. Genetically Modified Organisms, co oznacza organizmy genetycznie modyfikowane)? GMO to nowe odmiany roślin uprawnych powstałe dzięki użyciu technik biologii molekularnej. Przykładem są rośliny, do których wprowadzono gen (lub jego fragment) pochodzący z innego lub tego samego gatunku. Należy jednak podkreślić, że człowiek od dawna wykorzystuje modyfikację genetyczną, tworząc nowe odmiany roślin uprawnych albo ras zwierząt. A więc to nie modyfikacja genetyczna sama w sobie jest czymś nowym, lecz sposób jej przeprowadzenia. Do tej pory człowiek tworzył warunki sprzyjające powstawaniu zmienności i wyborze odpowiednich form. Nie ingerował w sam proces powstawania tej zmienności oraz mechanizm przekazywania informacji genetycznej. Odkrycie DNA oraz rozszyfrowanie kodu, przy pomocy którego informacja ta jest zapisana w DNA, pozwoliło na bezpośrednią manipulację fragmentami DNA. Dzięki temu możliwe stało się wprowadzanie do roślin uprawnych genów warunkujących nowe cechy.

Doświadczenia wielu krajów pokazują, że rolnictwo to sektor bardzo wrażliwy, wymagający specjalnego traktowania, szczególnej ochrony i wsparcia. W rolnictwie nie następuje tak szybki wzrost kapitału jak w innych działach gospodarki, a cały cykl produkcyjny jest dłuższy. Poza tym, produkcja rolnicza często zależy od czynników niezależnych od człowieka, jak np. warunki pogodowe. Także ze względów społecznych rolnictwo odgrywa szczególną rolę, ponieważ zapewnia miejsca pracy. Pełni również funkcję dostarczania żywności.
Z tych powodów wprowadzanie GMO do upraw wzbudza wiele zastrzeżeń, kontrowersji. Niemożliwe jest całkowite przewidzenie cech, jakie będą miały rośliny o nowym mieszanym dotychczas genotypie. Obawy budzą szczególnie rośliny zawierające geny odporności na herbicydy. Istnieje zagrożenie, że dojdzie do skrzyżowania z ich dziko rosnącymi krewnymi, w wyniku czego mogą pojawić się superchwasty. Brytyjscy naukowcy przedstawili dowód na możliwość przekazywania genów odporności na herbicydy z GM rzepaku na chwasty. Przez 3 lata badano chwasty występujące na poletkach obsiewanych w połowie rzepakiem transgenicznym i w połowie tradycyjnym. Udało się w tym czasie odnaleźć dwie rośliny - mieszańce rzepaku i dzikiej gorczycy polnej Sinapis arvensis. Jeden z nich był płodny i odziedziczył po GM rzepaku odporność na herbicydy. Odkrycie to jest różnie komentowane przez naukowców. Przeciwnicy GMO mówią o dowodzie na możliwość stworzenia superchwastów, obojętni poglądowo naukowcy traktują odkrycie za mało znaczące.

Do zniszczenia superchwastów konieczne będzie zużycie większej ilości toksycznych środków chemicznych. Jeśli rolnicy będą zmuszeni do użycia większych ilości glifosatu, może dojść do rozprzestrzenia się na większą skalę odporności na herbicyd. Chemiczny glifosat jest środkiem zabójczym dla większości roślin. Jego użycie spowoduje, że wszystko, oprócz odpornych na jego działanie, zmutowanych upraw, zginie. Taka sama przyszłość spotka niektóre zwierzęta o pozytywnym znaczeniu dla roślinnej wegetacji, jak np. biedronki i dżdżownice. Okazuje się, że po rozpoczęciu uprawy soi i kukurydzy odpornych na glifosat, zużycie tego herbicydu tylko w 2003 r. wzrosło o 30%. Wobec czego zadowolenie niektórych plantatorów stosujących w swej uprawie genetyczną modyfikację nie jest do końca uzasadnione, albowiem zmutowana np. soja, mimo iż charakteryzuje się głęboką zielenią, dzięki zastosowaniu tylko jednego rodzaju herbicydu dla zniszczenia szkodników, może spowodować ogromne zagrożenie dla środowiska. Ale niby jak ma do tego dojść, może zapytać entuzjasta genetycznej modyfikacji, skoro rosnąca GMO soja nie zaraża swoim DNA rosnących dookoła roślin? Możliwość bowiem przenoszenia danej cechy między roślinami różnych gatunków nie istnieje, np. pomidor rosnący obok kapusty nie nabiera jej cech.
Przeciwnicy GMO kwestionują także ekonomiczne korzyści wynikające ze stosowania genetycznej modyfikacji w uprawach. Dotychczas rolnik mógł wykorzystywać część swoich plonów jako materiał siewny w następnym roku. W momencie, gdy zdecyduje się na uprawę odmiany transgenicznej, za każdym razem będzie musiał kupić nasiona od koncernu biotechnologicznego. Przeciwnicy GMO uważają, że producentom nie chodzi więc o poprawienie jakości żywności i ochronę środowiska, a jedynie o zyski finansowe. Ich zdaniem wyniki badań mające udowodnić brak szkodliwości GMO często odbiegają od rzeczywistości.

Zagrożeniem może być również zbyt duże ujednolicenie upraw. W przypadku epidemii choroby straty mogłyby być ogromne. Przypadek taki miał miejsce w Irlandii w XIX wieku. Uprawiano tam wtedy tylko jedną odmianę ziemniaka. Na skutek zarazy ziemniaczanej doszło do klęski głodu i śmierci ok. 2 milionów ludzi w ciągu niespełna 5 lat. Tak więc ważne jest dbanie o zachowanie bioróżnorodności upraw, aby w razie klęski, odmianę podatną na występującą chorobę, zastąpić inną – odporną. Według botanika Jacka Harlana, różnorodność genetyczna stanowi „barierę chroniącą nas przed katastrofą głodu, której skali nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić”. Dlatego też opinia, że GMO może pomóc w eliminacji problemu głodu w krajach Trzeciego Świata, nie do końca jest prawdziwe. Prawdziwą przyczyną głodu na świecie nie jest brak żywności, ponieważ mamy jej nadprodukcję. Problemem jest nieumiejętność gospodarowania nadwyżkami. Obecny model handlu produktami rolnymi stosowany wobec państw biednych charakteryzuje się sztuczną obniżką cen i zalegalizowanym przez WTO eksportem żywności z bogatych do biednych państw po zaniżonych cenach.
Wprowadzenie technologii GM przyczynia się do nieprawidłowości w równowadze przyrody w istniejących ekosystemach. Objawia się to wyjałowieniem gleby, niskimi plonami i stałym zagrożeniem chorobami. Czasopismo naukowe "New Scientist" doniosło w kwietniu 2004 o ekologicznej i ludzkiej katastrofie w Argentynie - jednym z głównych producentów GM-soi na świecie. Zanik skuteczności pestycydów i herbicydów zmusza tam rolników do stosowania ich mieszanek o zwielokrotnionej toksyczności. Powoduje to wzrost zapadalności na alergie i choroby dróg oddechowych wśród ludności wiejskiej i pracowników rolnych. Obserwuje się także coraz liczniejsze defekty płodu u ptaków i postępującą erozję gleby.
Trzeba zadać sobie również pytanie, czy GMO może wpłynąć na powiększenie się biedy? Wielu przeciwników genetycznej modyfikacji traktuje tę tezę jako fakt. Rolnicy, kupujący genetycznie zmodyfikowane ziarno, stają się zależni od korporacji międzynarodowych - producentów mutantów. Muszą oni najpierw zapłacić wysoką cenę za ziarno, następnie podpisują umowę, w której zobowiązują się do używania herbicydu tej konkretnej firmy. Muszą również wyrazić zgodę na kontrole przedstawicieli korporacji w gospodarstwie. Taka umowa daje korporacji możliwość manipulowania działaniami rolników, eliminując jednocześnie z rynku konkurencję. Inżynieria genetyczna promuje produkcję wielkoobszarową. Zastępowanie małych gospodarstw rolnych przez olbrzymie posiadłości ziemskie może doprowadzić do zbankrutowania ogromnej ilości małych rolników i zwiększenia zniszczenia środowiska. Jednak straty nie ominą w przyszłości i wielkich gospodarstw, uprawiających GM rośliny. Muszą one brać pod uwagę konieczność poniesienia dodatkowych kosztów związanych z pojawieniem się np. superchwastów. Ich zwalczanie będzie wiązało się z użyciem ogromnych ilości środków chemicznych. Do takiej samej sytuacji doprowadziło w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych wprowadzenie 35 lat temu herbicydów do rolnictwa. Tak samo zmutowane rośliny nie przyniosą korzyści rolnikom z biednych regionów świata. Nie stać ich na stosowanie „chemii”, a więc nie będzie ich także stać na wykupienie drogich roślin transgenicznych. A zatem GM rośliny nie stanowią rozwiązania dla najbiedniejszych, głodujących. Są natomiast korzystne dla promujących je korporacji chemicznych Północy nastawionych na szybki zysk.

Zastrzeżenia budzi również fakt, iż żywność genetycznie modyfikowana nie jest tak do końca sprawdzona. Rośliny GM mogą skażać środowisko. Niektórzy naukowcy uważają, że białka pochodzące z ekspresji transgenów mogą zmieniać przebieg metabolizmu komórek . To może prowadzić do powstania związków szkodliwych, mogących powodować szereg chorób, uczuleń itp. Obawy te są uzasadnione, ponieważ zdarzały się przypadki wystąpienia wysypek po spożyciu produktów GMO. Ale przecież tradycyjne produkty żywnościowe również powodują uczulenia, co nie wzbudza żadnych obaw przed ich spożywaniem. GMO jest poddawane ogromnej liczbie badań, zanim zostanie odpuszczone do obrotu. GM roślinom nie wypływa im z łodyg cyjanek ani dioksyny. Po obumarciu rozkładają się w środowisku jak każda inna roślina. Do tej pory nie udało się stwierdzić negatywnego wpływu genetycznie modyfikowanej żywności na organizm ludzki. Ale nie udało się też udowodnić jej całkowitej nieszkodliwości. Nadal nie wiadomo, do czego może przyczynić się długotrwałe spożywanie GMO. Tak więc dyskusja na ten temat będzie na pewno długa i burzliwa.
Argument, że modyfikowana genetycznie żywność jest „nienaturalna” nie jest prawdziwy. Rośliny te bowiem są tak samo naturalne jak np. nektarynka, będąca mutacją zwykłej brzoskwini. GMO są uprawiane w takich samych warunkach, jak rośliny niemodyfikowane genetycznie. Często nawet stosuje się mniejsze ilości pestycydów przy ich uprawie. Dlatego też, jeśli chodzi o ich produkcję, stanowią one produkt spożywczy nieporównanie bardziej naturalny niż np. margaryna. Obawy przeciwników inżynierii genetycznej to wynik złych doświadczeń z klasycznej biologii, gdzie od wielu generacji otrzymujemy różne, dziwne, „sprzeczne z naturą” produkty. Brak jest danych potwierdzających wystąpienie w przyrodzie negatywnych rezultatów prowadzenia prac biotechnologicznych. Bardziej szczegółowa analiza tych zagrożeń zawarta jest w tab.1.

Zagrożenie	Opis	Kometarz
Przeniesienie patogenów	niekontrolowany transfer patogenu, np. wirusów stosowanych jako wektory	brak danych eksperymentalnych uzasadniających pogląd
Nadprodukcja toksyn	niekontrolowana nadprodukcja toksyn wprowadzanych do danego układu	na etapie laboratoryjnym można dokonać kontroli i eliminacji błędnego konstruktu błędnej informacji genetycznej
Wystąpienie substancji alergennych	niekontrolowany wzrost, np. efekt synergiczny lub nadprodukcja właściwości alergennych	jw.
Biosynteza allelochemikaliów	niekontrolowana i nadmierna biosynteza związków z tej grupy	jw.
Podwyższona przeżywalność	nowe organizmy będą charakteryzować się szczególnymi zdolnościami przeżycia w trudnych warunkach	jw.
Nadmierna rozmnażalność	nowe organizmy będą charakteryzować się szczególnymi zdolnościami rozmnażania	jw.
Zdolność do przetrwania w warunkach stresu abiotycznego i/lub biotycznego	wytworzone cechy umożliwią roślinie przetrwanie w ekstremalnych warunkach	jw.
Zakłócenie równowagi ekologicznej	nowy organizm dzięki własnym swoistym cechom zaburzy równowagę ekologiczną jakiegoś ekosystemu	jw.
Zaburzenie bioróżnorodności	nowy organizm spowoduje zmiany w stanie bioróżnorodności	nieuzasadnione dotychczasowymi obserwacjami
Powstanie nowych gatunków (=genetyczne mutanty)	w sposób niekontrolowany powstaną nowe (niekorzystne) gatunki	właśnie kontrola laboratoryjna GMO umożliwia wyeliminowanie takich sytuacji
Krzyżowanie z istniejącymi gatunkami	powstawanie niekontrolowanych krzyżówek	takie zagrożenie jest niemożliwe z każdą nową odmianą
Transfer genu na inne organizmy	geny będą przenoszone na inne organizmy poprzez konsumpcję albo przez nośniki, np. mszyce lub gryzonie	prawdopodobieństwo niezwykle małe, bliskie zeru
Horyzontalny transfer genu	samoistne przenoszenie genu/ów między różnymi gatunkami	brak jakichkolwiek danych potwierdzających tę możliwość
„Kanibalizm”	konsumpcja ludzkich genów przeniesionych do innych układów, np. roślin	człowiek konsumuje ludzkie produkty, np. mleko matki lub insulinę identyczną z ludzką, produkowaną przez GMO
Zapylenie krzyżowe	rośliny klasyczne ulegną zapyleniu krzyżowemu przez transgeniczne	możliwe w przypadku jednoczesnego kwitnienia roślin w odległości mniejszej niż 400 m oraz w czasie okresu półżycia pyłków

Tabela 1. W. Bednarski, A. Repsa, Biotechnologia żywności, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2001, s. 46-47.

Jak wynika z powyższej tabeli, nie wszystkie te zagrożenia posiadają potwierdzające argumenty, co do ich trafności i prawdziwości. Wiele z nich to tylko wyimaginowane hipotezy, które mają (i słusznie) zmusić ludzi do zastanowienia się nad kwestią uwalniania GMO do środowiska i zagrożeń z tym związanych. Ziemia jest tylko jedna, a więc trzeba o nią dbać. A kto ma to czynić, jak nie my – ludzie?

Literatura:

Anioł A., Bujak H., Organizmy genetycznie zmodyfikowane. Materiały szkoleniowe, Wyd. Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych Oddział Wielkopolski, Poznań 2007.
anik – Janiec B., Krajowa strategia bezpieczeństwa biologicznego w Polsce, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Radzików 2005.
Transgeniczny rzepak miesza się z dziką gorczycą polną, http://www.lonicera.hg.pl/news/akt_gmo.html, serwis wiadomości botanicznych, 12.01.2010.
Narkiewicz-Jodko J., Jestem przeciw, http://www.farmer.pl/prawo/przepisy-i-regulacje/jestem_przeciw,416001db6a7445919f7a.html, 11.02.2010.
Nowocień Z., Organizmy modyfikowane genetycznie- technika uzyskiwania, znaczenie praktyczne w żywieniu ludzi i zwierząt, problemy środowiskowe, Warszawa 2005.
Sądej J., GMO: broń masowego rażenia, „Nasza Polska”, nr 5.
Bednarski W., Repsa A., Biotechnologia żywności, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2001.
Cotter J., Problemy ekologiczne i zdrowotne związane z modyfikowaną genetycznie (GM) paszą dla zwierząt, w: Zielone Brygady. Pismo ekologów, Nr 7(2005)

Katarzyna Rębała

następny artykuł »

wideofilmowanie Kraków

EkoNewsletter - Biuletyn Ekoportal.eu | X

Zachęcamy do rejestracji w Portalu Ochrony Środowiska Ekoportal.eu [w prawej kolumnie pośrodku] oraz prenumeraty biuletynu EkoNewsletter [w prawej kolumnie u góry]. Raz w miesiącu wprost do Twojej skrzynki mailowej trafi zestaw najważniejszych informacji z ochrony środowiska mijającego miesiąca. Zapraszamy również na nasze Forum.